Mikroplastik Nedir? Sudan Kana Kadar Her Yerde Bulunan Görünmez Plastikler Sağlığımızı Nasıl Etkiliyor?

Plastik, 20. yüzyılın en kullanışlı icatlarından biri oldu. Ancak bugün bilim insanlarını kaygılandıran şey, gözle görülen plastik atıklardan çok gözle görülmeyecek kadar küçük parçalar: mikroplastikler. Bu minik parçacıklar okyanusların derinliklerinden dağ zirvelerine, içme suyundan soluduğumuz havaya kadar neredeyse her yerde tespit ediliyor.

Mikroplastik Nedir?

Mikroplastik, genellikle 5 milimetreden küçük plastik parçacıklara verilen addır. Bunların bir kısmı gözle zor görülebilen boyuttayken, bir kısmı ancak mikroskopla fark edilebilir. 1 mikrometreden (milimetrenin binde biri) küçük parçacıklara ise nanoplastik denir.

Mikroplastikler Nereden Geliyor?

Mikroplastikler iki ana kaynaktan ortaya çıkar:

• Birincil mikroplastikler: Doğrudan küçük boyutta üretilen plastiklerdir. Bazı kozmetik ve temizlik ürünlerine eklenen mikroboncuklar ve plastik üretiminde kullanılan granüller bu gruptadır.
• İkincil mikroplastikler: Daha büyük plastiklerin güneş ışığı, sürtünme ve dalgalarla zamanla parçalanmasıyla oluşur. Pet şişeler, poşetler ve ambalajlar en önemli kaynaklardır.

Günlük hayatta fark etmediğimiz kaynaklar da vardır: Sentetik kumaşlardan (polyester, naylon, akrilik) yapılan giysiler yıkandıkça lif bırakır. Araç lastikleri yolda aşındıkça çok miktarda plastik içerikli parçacık havaya ve toprağa karışır. Boyalar, balık ağları ve tek kullanımlık ürünler de önemli kaynaklar arasındadır.

Vücudumuza Nasıl Giriyor?

Mikroplastikler insan vücuduna başlıca üç yolla girer:

• Yiyecek ve içecekler: Deniz ürünleri, tuz, bal ve içme suyu gibi pek çok gıdada mikroplastik tespit edilmiştir. Bazı araştırmalar, şişelenmiş suda musluk suyuna göre daha fazla parçacık bulunabildiğini göstermiştir.
• Soluma: Özellikle kapalı ortamlarda havadaki tozun içinde sentetik lifler bulunur.
• Ambalajlar: Plastik kaplarda ısıtılan ya da uzun süre bekletilen yiyeceklere parçacık geçebileceği düşünülmektedir.

Son yıllarda yapılan çalışmalarda insan kanında, akciğer dokusunda ve plasentada mikroplastik parçacıkları saptandığı bildirildi.

Sağlığa Etkileri Neler?

Bu sorunun cevabı henüz kesin olarak bilinmiyor ve yoğun biçimde araştırılıyor. Laboratuvar ve hayvan çalışmaları, mikroplastiklerin dokularda iltihaba, hücre hasarına yol açabileceğine ve plastiklerdeki bazı katkı maddelerinin hormon sistemini etkileyebileceğine işaret ediyor. Bazı insan çalışmaları da mikroplastiklerle belirli sağlık sorunları arasında ilişkiler gözlemledi. Ancak bilim insanları, bu ilişkilerin neden-sonuç bağlantısı olup olmadığının ve insanlar için güvenli bir sınır bulunup bulunmadığının ortaya konması için daha fazla araştırmaya ihtiyaç olduğunu vurguluyor.

Dünya Ne Yapıyor?

Pek çok ülke, kozmetik ürünlerdeki mikroboncukları yasakladı. Avrupa Birliği, ürünlere bilerek eklenen mikroplastikleri aşamalı olarak sınırlandıran kapsamlı bir düzenleme kabul etti. Birleşmiş Milletler çatısı altında plastik kirliliğine karşı uluslararası bir anlaşma üzerinde de müzakereler sürdürülüyor.

Maruziyeti Azaltmak İçin Pratik Öneriler

• Yiyecekleri mikrodalgada plastik kaplar yerine cam ya da porselen kaplarda ısıtın.
• Sıcak yiyecek ve içecekleri plastik kaplarda saklamaktan kaçının.
• Mümkün olduğunda tek kullanımlık plastik şişe ve ambalajları azaltın.
• Evi düzenli havalandırın ve nemli bezle toz alın; elektrik süpürgesinde iyi filtre kullanın.
• Sentetik giysileri tam dolu makinede, düşük sıcaklıkta ve kısa programda yıkayın; mümkünse doğal liflerden üretilen kıyafetleri tercih edin.
• Plastik atıklarınızı geri dönüşüme ayırarak doğaya karışmalarını önleyin.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; sağlıkla ilgili kaygılarınız için hekiminize danışınız.

Sıkça Sorulan Sorular

Mikroplastik ile nanoplastik arasındaki fark nedir?

Mikroplastikler genellikle 5 milimetreden küçük parçacıklardır. Nanoplastikler ise 1 mikrometreden küçük, çok daha ince parçacıklardır.

Musluk suyunda mikroplastik var mı?

Dünyanın farklı yerlerinde yapılan ölçümlerde hem musluk suyunda hem şişelenmiş suda mikroplastik tespit edilmiştir. Miktar, kaynağa ve arıtma yöntemine göre değişir.

Mikroplastikler kanser yapar mı?

Şu an için mikroplastiklerin insanlarda kansere neden olduğunu gösteren kesin bir kanıt yoktur. Uzun vadeli etkileri araştırılmaya devam etmektedir.

Mikroplastik vücuttan atılır mı?

Yutulan parçacıkların önemli bir kısmının dışkıyla atıldığı düşünülmektedir. Ancak çok küçük parçacıkların dokulara geçip geçmediği ve ne kadar süre kaldığı araştırılmaktadır.

Görsel: Clandon haverford / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)