Göktürk Alfabesi Nedir? Türklerin İlk Alfabesi Kaç Harf, Nasıl Okunur?

Göktürk alfabesi, Türklerin kendi dillerini yazmak için kullandığı bilinen ilk alfabe olarak kabul ediliyor. Orhun ve Yenisey yazıtlarından tanıdığımız bu alfabe, Türk dilinin ses yapısına uygun biçimde geliştirilmiş özgün bir yazı sistemi. Göktürk alfabesi kaç harften oluşuyor, nasıl yazılıyor ve okunuyor? Merak edilenleri derledik.

Göktürk alfabesi nedir?

Göktürk alfabesi, 6. ile 10. yüzyıllar arasında Orta Asya’daki Türk toplulukları tarafından kullanılan yazı sistemidir. Bilim dünyasında “Orhun alfabesi” ya da “Eski Türk run yazısı” olarak da anılır. “Run” adı, harflerin İskandinav run harflerine görünüşte benzemesinden gelir; ancak iki yazı arasında bir akrabalık bulunmaz.

Alfabe, en parlak örneklerini 8. yüzyılda dikilen Orhun Yazıtları’nda verir. Sibirya’daki Yenisey yazıtları, Doğu Türkistan’da bulunan el yazmaları ve Irk Bitig adlı fal kitabı da bu alfabeyle yazılmış önemli eserler arasında yer alır.

Göktürk alfabesi kaç harftir?

Göktürk alfabesi genel kabule göre 38 harften oluşur. Bazı araştırmacılar, farklı yazıtlarda görülen varyantlarla bu sayının 40’a kadar çıktığını belirtir. Harflerin:

• 4’ü ünlü (sesli) harftir ve sekiz ünlüyü karşılar,
• yaklaşık 30’u ünsüz (sessiz) harftir,
• bir kısmı ise birden fazla sesi birlikte gösteren birleşik işaretlerdir.

Göktürk alfabesinin özellikleri

Göktürk alfabesini diğer alfabelerden ayıran başlıca özellikler şunlardır:

• Sağdan sola yazılır. Bazı yazıtlarda yukarıdan aşağıya doğru satırlar da görülür.
• Kelimeler iki nokta (:) ile ayrılır. Bu işaret, okuma kolaylığı sağlayan bir kelime ayıracıdır.
• Kalın ve ince ünsüzler için ayrı harfler vardır. Örneğin “b”, “d”, “g”, “l”, “n”, “r”, “s”, “t”, “y” gibi seslerin kalın ünlülerle ve ince ünlülerle kullanılan iki ayrı biçimi bulunur. Bu özellik, Türkçenin ünlü uyumuna son derece uygundur.
• Ünlüler çoğu zaman yazılmaz. Özellikle ilk hecedeki “a” ve “e” sesleri genellikle gösterilmez; okuyucu bunu ünsüzün kalınlık-incelik niteliğinden anlar.
• Büyük-küçük harf ayrımı yoktur.

Göktürk alfabesi nasıl okunur?

Göktürk alfabesiyle yazılmış bir metni okumak için önce harflerin karşılıklarını bilmek, ardından ünsüzlerin kalın ya da ince biçimine bakarak araya giren ünlüleri tahmin etmek gerekir. Örneğin “Türk” kelimesi yazıtlarda üç işaretle, yani “t”, “ü” ve birleşik “rk” ile yazılır.

Bugün Göktürk alfabesini öğrenmek isteyenler için Türk Dil Kurumu yayınları, üniversitelerin Türkoloji kaynakları ve pek çok çevrim içi dönüştürücü bulunuyor. Alfabe, Unicode standardına da dâhil edildiği için dijital ortamda yazılabiliyor.

Alfabenin kökeni ve çözülmesi

Göktürk alfabesinin kökeni konusunda farklı görüşler vardır. Bir kısım araştırmacı alfabenin Soğd ya da Arami yazısından etkilendiğini, bir kısmı ise harflerin eski Türk damgalarından (boy işaretlerinden) geliştiğini savunur.

Alfabe, Danimarkalı dilbilimci Vilhelm Thomsen tarafından 1893’te çözüldü. Thomsen ilk olarak “Tengri” (Tanrı), “Türk” ve “Kül Tigin” kelimelerini okuyarak çözümün anahtarını buldu.

Türklerin tarih boyunca kullandığı alfabeler

Türkler, geniş bir coğrafyada ve uzun bir zaman diliminde farklı alfabeler kullandı:

• Göktürk (Orhun) alfabesi
• Uygur alfabesi
• Arap alfabesi (yaklaşık 1.000 yıl)
• Kiril alfabesi (Sovyet döneminde)
• Latin alfabesi (Türkiye’de 1928’den itibaren)

Bugün Türk Devletleri Teşkilatı bünyesinde ortak bir Latin temelli Türk alfabesi üzerinde de çalışmalar sürüyor.

Öne çıkan bilgiler

• Göktürk alfabesi Türklerin kullandığı bilinen ilk alfabedir.
• Genel kabule göre 38 harften oluşur ve sağdan sola yazılır.
• Kelimeler iki nokta işaretiyle ayrılır.
• Alfabe 1893’te Vilhelm Thomsen tarafından çözüldü.

Dizinin bir sonraki bölümünde, yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğu olarak bilinen Uygurları ele alacağız.

Türk Tarihi Serisi

• Önceki yazı: Orhun Yazıtları Nedir, Ne Anlatır? Bilge Kağan’ın Türk Milletine Seslendiği Taşlar
• Sonraki yazı: Uygurlar Kimdir? Şehir Kuran, Matbaayı Kullanan Türkler
• Rehber: Türk Devletleri Hangileri? Bağımsız Türk Devletleri, Başkentleri ve Nüfusları