TÜRK DÜNYASI

Memlük Devleti: Moğolları İlk Kez Durduran, Haçlıları Doğu’dan Silen Mısır’daki Türk Sultanlığı

13. yüzyılın ortasında Moğol orduları Bağdat’ı yerle bir etmiş, İslam dünyası tarihinin en ağır darbelerinden birini yaşamıştı. Moğolların Mısır’a doğru ilerleyişini durduran güç ise beklenmedik bir yerden çıktı: Çocuk yaşta köle olarak satın alınıp asker olarak yetiştirilen Türklerin kurduğu Memlük Devleti.

Memlük Ne Demek?

Arapçada “memlük”, “sahip olunan” anlamına gelir. Eyyubi sultanları, ordularını güçlendirmek için Karadeniz’in kuzeyindeki bozkırlardan, özellikle Kıpçak Türkleri arasından genç köleler satın alıyor; onları sıkı bir askeri eğitimden geçirip azat ederek ordunun seçkin birliklerine yerleştiriyordu. Bu askerler zamanla devletin en güçlü zümresi hâline geldi.

Devletin Kuruluşu (1250)

1250’de Eyyubi Sultanı’nın ölümü ve ardından gelen karışıklıklar sırasında Memlük komutanları yönetimi ele geçirdi. Bu süreçte Eyyubi Sultanı’nın dul eşi ve kendisi de Türk kökenli olduğu kabul edilen Şecerüddür kısa bir süre sultan olarak tahta oturdu. Ardından tahta geçen Memlük beyleriyle Mısır’da yeni bir dönem başladı. Memlük Devleti, Mısır’ın yanı sıra Suriye ve Hicaz’ı da yönetti.

Ayn Calut: Moğollara Karşı İlk Büyük Zafer

1260 yılında Sultan Kutuz ve komutan Baybars komutasındaki Memlük ordusu, bugünkü Filistin topraklarındaki Ayn Calut’ta Moğol ordusunu yendi. Bu zafer, Moğolların yayılmasını durduran ilk büyük meydan savaşı olarak tarihe geçti. Ayn Calut sayesinde Mısır, Moğol istilasından korundu ve İslam dünyasının kültürel mirası büyük ölçüde güvenceye alındı.

Baybars ve Haçlıların Sonu

Ayn Calut’tan kısa süre sonra sultan olan Baybars, Memlük Devleti’nin gerçek kurucusu kabul edilir. Kıpçak Türkü olan Baybars, orduyu ve devlet teşkilatını güçlendirdi, posta teşkilatı kurdu, Suriye kıyılarındaki Haçlı kalelerinin çoğunu ele geçirdi. Bağdat’ın düşüşünden sonra Abbasi halifeliğini Kahire’de yeniden kurarak devletine büyük bir manevi itibar kazandırdı.

Haçlıların Doğu Akdeniz’deki son büyük kalesi Akka, 1291’de Memlükler tarafından alındı. Böylece yaklaşık iki yüzyıl süren Haçlı varlığı sona erdi.

Türk ve Çerkez Dönemleri

Memlük tarihi genellikle iki döneme ayrılır:

Bahri Memlükler (1250-1382): Ağırlıklı olarak Kıpçak Türklerinden oluşan dönem. Adını, kışlalarının Nil (Bahr) üzerindeki adada olmasından alır.
Burci Memlükler (1382-1517): Ağırlıklı olarak Çerkez kökenli memlüklerin yönetimi ele geçirdiği dönem.

Bahri döneminde saray ve orduda Kıpçak Türkçesi yaygın olarak konuşuluyordu. Bu nedenle Memlük Mısır’ında Türkçe öğretmek için Arapça-Türkçe sözlükler ve gramer kitapları yazıldı. Bu eserler bugün Kıpçak Türkçesinin en önemli kaynakları arasındadır.

Sanat ve Mimari

Kahire, Memlükler döneminde dünyanın en büyük ve zengin şehirlerinden biri oldu. Sultan Kalavun Külliyesi, Sultan Hasan Camii ve Medresesi gibi yapılar, Memlük mimarisinin ihtişamını bugüne taşır. Memlük cam, maden ve kitap sanatı da dönemin en seçkin eserleri arasında yer alır.

Yıkılış: Mercidabık ve Ridaniye

16. yüzyılın başında güçlenen Osmanlı Devleti ile Memlükler arasındaki rekabet savaşa dönüştü. Yavuz Sultan Selim, 1516’da Mercidabık’ta ve 1517’de Ridaniye’de Memlük ordularını yendi. Böylece Memlük Devleti sona erdi, Mısır, Suriye ve kutsal şehirler Osmanlı yönetimine geçti; halifelik de Osmanlı’ya geçmiş oldu. Memlük beyleri ise Osmanlı yönetimi altında da uzun süre Mısır’da etkin olmaya devam etti.