GÜNDEM TÜRK DÜNYASI

Atatürk’ün Bize Bıraktığı İki Kurum: Türk Dil Kurumu ve Türk Tarih Kurumu Nasıl Kuruldu?

Mustafa Kemal Atatürk’ü anarken çoğunlukla askeri zaferleri ve siyasi devrimleri konuşuruz. Oysa Atatürk, hayatının son yıllarında zamanının önemli bir bölümünü Türk dili ve Türk tarihi üzerine çalışmalara ayırdı. Bu çalışmaların bugüne kalan en somut mirası, kurduğu iki kurumdur: Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu. Atatürk, vasiyetinde de bu iki kurumu unutmadı.

Neden Dil ve Tarih?

Cumhuriyetin ilk yıllarında yeni devletin kimliğini güçlü temellere oturtmak büyük önem taşıyordu. Atatürk’e göre bir milleti ayakta tutan en önemli unsurlardan ikisi ortak dil ve ortak tarih bilinciydi. Osmanlı döneminde Türk tarihinin çoğunlukla hanedan tarihi olarak ele alınması, Türk dilinin ise Arapça ve Farsça kelimelerle ağırlaşmış bir yazı diliyle halktan uzaklaşması, yeni bir yaklaşım gerektiriyordu.

Harf Devrimi: İlk Büyük Adım

1 Kasım 1928’de kabul edilen kanunla Latin harflerine dayanan yeni Türk alfabesine geçildi. Atatürk, yeni harfleri bizzat yurt gezilerinde halka tanıttı ve “Başöğretmen” unvanıyla anıldı. Millet Mektepleri ile kısa sürede yüz binlerce yetişkine okuma yazma öğretildi. Harf Devrimi, sonraki dil çalışmalarının da zeminini hazırladı.

Türk Tarih Kurumu (1931)

Türk tarihini bilimsel yöntemlerle araştırmak amacıyla 15 Nisan 1931’de Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti kuruldu. Cemiyet 1935’te Türk Tarih Kurumu adını aldı. Kurum; arkeolojik kazılar, belge yayınları, kongreler ve bilimsel dergiler aracılığıyla Anadolu ve Türk tarihi araştırmalarına öncülük etti. Atatürk’ün desteğiyle başlatılan Anadolu kazıları, Türkiye’de arkeoloji biliminin kurumsallaşmasında önemli rol oynadı.

Kurumun bugün kullandığı Ankara Sıhhiye’deki binası, mimar Turgut Cansever’in tasarımıdır ve mimarlık alanında uluslararası ödüller almıştır.

Türk Dil Kurumu (1932)

Türk dilini araştırmak, sadeleştirmek ve geliştirmek amacıyla 12 Temmuz 1932’de Türk Dili Tetkik Cemiyeti kuruldu. Aynı yıl 26 Eylül’de İstanbul’daki Dolmabahçe Sarayı’nda Birinci Türk Dil Kurultayı toplandı. Kurultayın açıldığı 26 Eylül, bugün Dil Bayramı olarak kutlanıyor. Cemiyet 1936’da Türk Dil Kurumu adını aldı.

Kurum, halk ağzındaki ve eski metinlerdeki Türkçe kelimeleri derledi, sözlükler hazırladı ve bilim terimleri için Türkçe karşılıklar üretti. Bugün de kullandığımız pek çok kelime bu dönemin ürünüdür.

Atatürk’ün Geometri Kitabı

Atatürk, dil çalışmalarına bizzat katıldı. 1936-1937 yıllarında yazdığı ve yazarının adı belirtilmeden yayımlanan Geometri kitabında; açı, üçgen, kenar, köşegen, yamuk, paralel, çap ve teğet gibi bugün okullarda kullanılan pek çok terimi Türkçeleştirdi. Bu kitap, bilim dilinin Türkçeyle kurulabileceğini gösteren önemli bir örnek oldu.

Vasiyetinde Dil ve Tarih Kurumları

Atatürk, 5 Eylül 1938’de yazdığı vasiyetnamesinde Türkiye İş Bankası’ndaki hisselerinin gelirinden bir bölümünün, bazı kişilere bağlanan aylıkların ardından kalan kısmıyla eşit olarak Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu’na verilmesini istedi. Bu vasiyet, Atatürk’ün iki kuruma verdiği önemin en açık göstergesi olarak kabul edilir.

Bugün İki Kurum

1982 Anayasası ile Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu’nun bünyesine alındı. TDK’nın hazırladığı Türkçe Sözlük ve Yazım Kılavuzu, bugün Türkçe yazımda en çok başvurulan kaynaklardır. Türk Tarih Kurumu ise yayınları, kazı destekleri ve kongreleriyle Türk tarihi araştırmalarının merkezi olmayı sürdürüyor.