Aral Gölü Neden Kurudu? Çölün Ortasında Kalan Gemiler ve Kazakistan’ın Gölü Geri Getiren Barajı

Aral Gölü Neden Kurudu? Çölün Ortasında Kalan Gemiler ve Kazakistan’ın Gölü Geri Getiren Barajı

Özbekistan’ın batısındaki Muynak kasabasında, uçsuz bucaksız bir çölün ortasında paslanmış balıkçı gemileri yan yatmış duruyor. Bu gemiler bir zamanlar suyun üzerinde yüzüyordu; çünkü burası, birkaç on yıl öncesine kadar bir liman şehriydi. Bugün en yakın su kıyısı ise ufkun çok ötesinde. Aral Gölü’nün hikâyesi, insan eliyle yaşanan en büyük çevre felaketlerinden biri olarak anılıyor.

Aral Gölü Nerede?

Aral Gölü, Orta Asya’da Kazakistan ile Özbekistan arasında yer alır. Gölün kuzey kısmı Kazakistan’a, güney kısmı ise Özbekistan’a bağlı Karakalpakistan Özerk Cumhuriyeti’ne aittir. Göl, bir denizle bağlantısı olmayan kapalı bir havzadır ve suyunu Orta Asya’nın iki büyük nehri olan Amuderya (Ceyhun) ile Sırderya’dan (Seyhun) alır.

1960’lı yıllara kadar Aral Gölü, yaklaşık 68 bin kilometrekarelik yüzölçümüyle dünyanın en büyük dördüncü gölüydü. Göl, zengin balık stokları sayesinde on binlerce kişiye geçim kaynağı sağlıyordu.

Göl Neden Kurudu?

1960’lardan itibaren Sovyet yönetimi, Orta Asya’yı büyük bir pamuk üretim merkezine dönüştürmeyi hedefledi. Bu amaçla Amuderya ve Sırderya’nın suları, binlerce kilometrelik sulama kanallarıyla bozkır ve çöl arazilerine yönlendirildi. Kanalların önemli bir kısmının üstü açık ve sızdıran yapıda olması, suyun büyük bölümünün buharlaşarak ya da toprağa sızarak kaybolmasına yol açtı.

Gölü besleyen nehirlerin suyu azalınca Aral hızla küçülmeye başladı. Birkaç on yıl içinde göl, yüzölçümünün büyük kısmını kaybetti ve farklı parçalara bölündü.

Felaketin Sonuçları

  • Balıkçılığın çöküşü: Suyun çekilmesi ve tuzluluğun artması, balık türlerinin çoğunun yok olmasına neden oldu. Muynak gibi balıkçı kasabaları ekonomik olarak çöktü.
  • Yeni bir çöl: Aralkum: Gölün kuruyan yatağında tuz ve tarım ilaçları kalıntılarıyla dolu yeni bir çöl oluştu. Rüzgârın taşıdığı tuzlu toz fırtınaları, çevredeki tarım arazilerini ve yerleşim yerlerini etkiliyor.
  • İklim değişiklikleri: Gölün bölgenin iklimi üzerindeki yumuşatıcı etkisi azaldı; yazlar daha sıcak, kışlar daha sert hâle geldi.
  • Sağlık sorunları: Bölgede solunum yolu hastalıkları başta olmak üzere çeşitli sağlık sorunlarında artış bildirildi.

Umut Veren Dönüş: Kokaral Barajı

Hikâyenin umut veren bir bölümü de var. Kazakistan, gölün kuzeyde kalan kısmını, yani Kuzey (Küçük) Aral’ı kurtarmak için 2005 yılında Dünya Bankası desteğiyle Kokaral Barajı’nı tamamladı. Baraj, Sırderya’dan gelen suyun güneye akıp kaybolmasını önleyerek Kuzey Aral’da tutulmasını sağladı.

Sonuçlar beklenenden hızlı geldi: Su seviyesi yükseldi, tuzluluk azaldı, balık türleri geri döndü ve bölgede balıkçılık yeniden canlandı. Kuzey Aral’ın hikâyesi, doğru müdahalelerle çevre felaketlerinin kısmen de olsa geri çevrilebileceğinin örneği olarak gösteriliyor.

Güney Aral’ın durumu ise çok daha zor. Özbekistan, kuruyan göl tabanında toz fırtınalarını azaltmak için çöl bitkisi olan saksavul başta olmak üzere geniş alanlarda ağaçlandırma çalışmaları yürütüyor.

Muynak Bugün

Muynak’taki gemi mezarlığı bugün, felaketi hatırlatan bir anıt ve turistlerin ziyaret ettiği bir alan hâline geldi. Kasabada bulunan müze, gölün eski hâline ait fotoğraf ve belgeleri sergiliyor. Bölgede son yıllarda düzenlenen müzik festivalleri ve çevre etkinlikleri de dünyanın dikkatini Aral’a çekmeyi amaçlıyor.

Sıkça Sorulan Sorular

Aral Gölü hangi ülkededir?

Aral Gölü, Kazakistan ile Özbekistan arasında yer alır.

Aral Gölü neden kurudu?

Gölü besleyen Amuderya ve Sırderya nehirlerinin suları, 1960’lardan itibaren pamuk tarımı için sulama kanallarına yönlendirildiği için göl büyük ölçüde kurudu.

Aral Gölü tekrar dolabilir mi?

Gölün tamamının eski hâline dönmesi çok zor görünüyor. Ancak Kuzey Aral, Kokaral Barajı sayesinde kısmen eski hâline kavuştu.

Aralkum nedir?

Aral Gölü’nün kuruyan yatağında oluşan yeni çöle verilen addır.

Görsel: THORSTEN / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

Milliyetçi Haber Editörü

Bir Yorum Yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir