KÜLTÜR SANAT TÜRK DÜNYASI

Evliya Çelebi Seyahatnamesi: “Şefaat” Diyecekken “Seyahat” Diyen Gezginin 40 Yıllık Yolculuğu

Bir gece rüyasında Hz. Peygamber’i gören genç bir İstanbullu, heyecanından “Şefaat ya Resulallah” diyecekken dili sürçer ve “Seyahat ya Resulallah” der. Anlatıya göre Peygamber ona hem şefaat hem seyahat müjdeler. Bu rüyadan sonra hayatının yaklaşık kırk yılını yollarda geçiren bu kişi, dünya edebiyatının en kapsamlı gezi kitaplarından birini yazacaktır. O, Evliya Çelebi’dir; eseri ise Seyahatname.

Evliya Çelebi Kimdir?

Evliya Çelebi, 1611’de İstanbul’da doğdu. Babası sarayın kuyumcubaşısıydı. İyi bir eğitim aldı; Kur’an’ı ezberledi, müzik, hat ve dil eğitimi gördü. IV. Murad döneminde saraya girdi ve padişahın dikkatini çekti. Ancak saray hayatı yerine yolları seçti. Önce İstanbul’u karış karış gezdi, ardından devlet adamlarının yanında görevli olarak ya da kendi imkânlarıyla uzak diyarlara yolculuklar yaptı. Ölüm tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte 1680’lerin başında vefat ettiği düşünülür.

Seyahatname Kaç Cilt?

Seyahatname 10 ciltten oluşur. Ciltlerin içerikleri kabaca şöyledir:

1. Cilt: İstanbul ve çevresi. Şehrin semtleri, camileri, çarşıları ve esnaf loncaları ayrıntılı biçimde anlatılır.
2. Cilt: Bursa, İzmit, Trabzon, Kafkasya, Girit ve Azerbaycan.
3. Cilt: Şam, Suriye, Filistin, Bulgaristan, Rumeli ve Anadolu’nun bazı bölgeleri.
4. Cilt: Doğu Anadolu, Van, Tebriz, Bağdat ve Basra.
5. Cilt: Anadolu ve Balkanlar, Macaristan ve Batı Rumeli.
6. Cilt: Erdel (Transilvanya), Macaristan, Bosna, Hersek ve Dalmaçya.
7. Cilt: Avusturya ve Viyana, Kırım, Kafkasya ve Dağıstan.
8. Cilt: Kırım, Girit, Yunanistan ve Arnavutluk.
9. Cilt: Hac yolculuğu; Anadolu’dan Mekke ve Medine’ye.
10. Cilt: Mısır, Sudan ve Habeşistan.

Neden Bu Kadar Değerli?

Seyahatname, 17. yüzyıl Osmanlı dünyasını adeta bir belgesel gibi anlatır. Evliya Çelebi gittiği her şehrin tarihini, yapılarını, nüfusunu, halkının giyimini, yemeklerini, konuştuğu dilleri, müziğini ve geleneklerini kaydeder. Gittiği bölgelerde duyduğu dillerden kelime ve cümle örnekleri derlemesi, eseri dil bilimciler için de eşsiz bir kaynak hâline getirir.

Özellikle birinci ciltte anlatılan İstanbul esnaf alayı, şehrin yüzlerce farklı meslek grubunu tek tek tanıtan, dünyada benzeri az bulunan bir sosyal tarih belgesidir.

Abartılar ve Hikâyeler

Evliya Çelebi’nin anlatımı canlı, esprili ve yer yer abartılıdır. Bazı sayılar ve olaylar gerçekçi değildir; bazı hikâyelerin ise eğlendirmek amacıyla süslendiği açıktır. Tarihçiler bu nedenle Seyahatname’yi diğer kaynaklarla karşılaştırarak kullanır. Ancak bu abartılar bile eserin edebi değerini artırır ve dönemin insanlarının dünyaya bakışını yansıtır.

UNESCO ve Seyahatname

Evliya Çelebi’nin doğumunun 400. yılı olan 2011, UNESCO tarafından anma yıldönümleri arasına alındı. Topkapı Sarayı ve Süleymaniye kütüphanelerinde bulunan Seyahatname nüshaları ise UNESCO Dünya Belleği listesinde yer alır. Eser bugün sadeleştirilmiş Türkçe baskılarıyla da okunabilmektedir.