KÜLTÜR SANAT TÜRK DÜNYASI

Geleneksel Türk Okçuluğu: Ağaç, Boynuz ve Sinirden Yapılan Yay Neden Yüzlerce Metre Uzağa Atıyordu?

At sırtında, dörtnala giderken geriye dönüp ok atabilen bozkır savaşçıları, yüzyıllar boyunca Avrasya’nın en korkulan ordularını oluşturdu. Bu başarının arkasında, ağaç, hayvan boynuzu ve sinirin ustalıkla birleştirildiği küçük ama son derece güçlü bir silah vardı: Türk yayı. Zamanla bu silah, Osmanlı’da bir spor, bir sanat ve bir ahlak geleneğine dönüştü.

Türk Yayı Nasıl Yapılır?

Geleneksel Türk yayı bir kompozit yaydır; yani farklı malzemelerin katmanlar hâlinde birleştirilmesiyle yapılır:

Ahşap gövde: Yayın iskeletini oluşturur.
Boynuz: Yayın iç yüzüne yapıştırılır. Sıkışmaya karşı direnciyle enerjiyi depolar.
Sinir: Hayvan sinirleri dövülerek lif hâline getirilir ve yayın dış yüzüne katmanlar hâlinde yapıştırılır. Gerilmeye karşı direnciyle yayın fırlatma gücünü artırır.
Tutkal: Katmanları birbirine bağlamak için doğal tutkallar kullanılır.

Bir yayın yapımı, katmanların kuruması için beklenen süreler nedeniyle aylar, hatta yıllar sürebilirdi. Yay, kullanılmadığı zaman ters yöne kıvrık durur; kurulduğunda ise kendine özgü kıvrımlı şeklini alır. Bu tasarım sayesinde kısa boylu olmasına rağmen çok büyük bir enerji depolar. Bu da at üzerinde kullanım için idealdir.

Zihgir ve Türk Atış Tekniği

Türk okçuları kirişi başparmakla çeker. Başparmağı korumak için kemik, boynuz ya da değerli taşlardan yapılan bir yüzük kullanılır; buna zihgir denir. Başparmakla çekiş, okun yayın sağ tarafından atılmasını ve daha hızlı atış yapılmasını sağlar. Bu teknik, Avrupa’da yaygın olan parmaklarla çekiş yönteminden farklıdır.

Okmeydanı ve Menzil Taşları

Fatih Sultan Mehmet döneminde İstanbul’da okçuluk talimleri için ayrılan alan, bugün de adını taşıyan Okmeydanı’dır. Burası yüzyıllar boyunca okçuların eğitim aldığı, yarıştığı ve rekor kırdığı bir merkez oldu. Okçuluk sporu, Okmeydanı’ndaki bir tekke çatısı altında belirli kurallar ve ahlak ilkeleriyle yürütülüyordu. Usta okçulara kemankeş denirdi.

Osmanlı okçuluğunun en ünlü dalı, oku olabildiğince uzağa atmayı amaçlayan menzil atıcılığıydı. Önemli atışların düştüğü noktalara, atıcının adını ve mesafeyi kaydeden menzil taşları dikilirdi. Okmeydanı’nda bu taşlardan bazıları hâlâ görülebilir. Kayıtlara geçen bazı atışlar, birkaç yüz metreyi aşan mesafeleriyle bugün bile hayranlık uyandırır.

Türk okçularının ünü Avrupa’ya da ulaşmıştı. 1795’te Londra’daki Osmanlı elçiliğinden Mahmud Efendi’nin İngiliz okçuların önünde yaptığı uzun atış, o dönemin İngiliz basınında ve okçuluk kayıtlarında geniş yer buldu.

Savaştan Spora

Ateşli silahların yaygınlaşmasıyla birlikte yay savaş meydanındaki önemini kaybetti. Ancak Osmanlı’da okçuluk bir spor ve sanat olarak yaşamaya devam etti. 19. yüzyılın sonlarından itibaren gelenek zayıfladı ve uzun süre unutulmaya yüz tuttu.

Yeniden Doğuş ve UNESCO

Son on yıllarda geleneksel Türk okçuluğunu yeniden canlandırma çalışmaları hız kazandı. Yay yapım ustaları eski teknikleri yeniden öğrendi, eğitim merkezleri açıldı ve geleneksel okçuluk yarışmaları düzenlenmeye başlandı. Geleneksel Türk Okçuluğu, 2019 yılında UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası listesine alındı. Bugün atlı okçuluk da Türk dünyasının ortak etkinliği olan Dünya Göçebe Oyunları’nın en ilgi çeken branşlarından biridir.