KÜLTÜR SANAT TÜRK DÜNYASI

Piri Reis Haritası: Kolomb’un Kayıp Haritasının İzini Taşıyan 1513 Tarihli Osmanlı Şaheseri

1929 yılında Topkapı Sarayı’nın müzeye dönüştürülmesi sırasında yapılan bir tasnif çalışması, harita tarihinin en heyecan verici keşiflerinden birine sahne oldu. Kütüphanede bulunan ceylan derisi üzerine çizilmiş renkli bir harita parçası, kısa sürede dünya basınına konu oldu. Bu eser, Osmanlı denizcisi Piri Reis’in 1513 yılında çizdiği dünya haritasıydı.

Piri Reis Kimdir?

Piri Reis, 15. yüzyılın ikinci yarısında Gelibolu’da doğdu. Ünlü Osmanlı denizcisi Kemal Reis’in yeğenidir ve gençlik yıllarını amcasıyla birlikte Akdeniz’de seferlerde geçirdi. Kaptan, coğrafyacı ve haritacı olarak tanınan Piri Reis, hayatının ilerleyen döneminde Osmanlı donanmasında önemli görevler üstlendi.

Harita Ne Zaman ve Nasıl Çizildi?

Haritanın üzerindeki nota göre eser, 1513 yılında Gelibolu’da tamamlandı ve 1517’de Mısır seferi sırasında Yavuz Sultan Selim’e sunuldu. Harita, ceylan derisi üzerine renkli mürekkeplerle çizilmiştir.

Piri Reis, haritanın kenarına düştüğü notlarda yaklaşık yirmi farklı kaynaktan yararlandığını anlatır. Bunlar arasında Batlamyus dönemine uzanan eski haritalar, Arap ve Portekiz haritaları ile Kristof Kolomb’a ait bir harita da vardır. Kolomb’un kendi çizdiği haritaların günümüze ulaşmamış olması, Piri Reis Haritası’nı Kolomb’un keşiflerine dair bilgiyi yansıtan nadir belgelerden biri yapar.

Haritada Neler Var?

Bugün elimizde haritanın yalnızca batı bölümü bulunuyor. Bu parçada şunlar görülür:

İspanya ve Batı Afrika kıyıları,
Atlas Okyanusu ve okyanustaki adalar,
Karayipler ve Güney Amerika’nın doğu kıyıları,
Hayvan, gemi ve insan figürleriyle süslenmiş açıklama notları.

Haritanın, Amerika kıtasını gösteren en eski haritalar arasında bulunması onu dünya çapında değerli kılar.

“Antarktika’yı Gösteriyor” İddiası Doğru mu?

Piri Reis Haritası, özellikle 20. yüzyılın ortalarından itibaren bazı popüler yayınlarda “buzla kaplanmadan önceki Antarktika’yı gösterdiği” iddiasıyla anıldı. Ancak harita tarihçilerinin büyük çoğunluğu bu iddiayı kabul etmez. Haritanın güney kısmındaki kıyı çizgisinin, dönemin bilgisi ve parşömenin sınırlı alanı nedeniyle Güney Amerika kıyılarının doğuya doğru kıvrılarak çizilmesiyle açıklanabileceğini belirtirler. Haritanın asıl değeri efsanelerde değil, Piri Reis’in farklı kaynakları titizlikle birleştiren bilimsel yönteminde yatar.

Kitab-ı Bahriye: Akdeniz’in Rehberi

Piri Reis’in bir diğer önemli eseri, Akdeniz’in kıyılarını, limanlarını, adalarını, akıntılarını ve sığlıklarını ayrıntılı olarak anlatan Kitab-ı Bahriye’dir. İlk hâli 1521’de hazırlanan eser, genişletilmiş hâliyle 1526’da Kanuni Sultan Süleyman’a sunuldu. Yüzlerce harita içeren bu kitap, dönemin denizcileri için adeta bir seyir kılavuzuydu ve bugün dünyanın farklı kütüphanelerinde nüshaları bulunur.

Piri Reis 1528 yılında ikinci bir dünya haritası daha çizdi; bu haritanın da yalnızca Kuzey Atlantik’i gösteren bir parçası günümüze ulaşmıştır.

UNESCO ve 500. Yıl

Haritanın çiziminin 500. yılı olan 2013, UNESCO tarafından anma yıldönümleri arasına alındı ve Türkiye’de “Piri Reis Yılı” olarak kutlandı. Harita, İstanbul’daki Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi’nde korunmaktadır. Hassas yapısı nedeniyle yalnızca özel durumlarda sergilenir.