Kırım Tatarları Kimdir? Kırım Hanlığı’ndan 18 Mayıs 1944 Sürgününe Bir Milletin Hikâyesi
Karadeniz’in kuzeyindeki Kırım Yarımadası, yüzyıllar boyunca bir Türk devletinin, Kırım Hanlığı’nın yurdu oldu. Bu toprakların asıl sahipleri olan Kırım Tatarları ise 20. yüzyılda tarihin en ağır sürgünlerinden birini yaşadı. Bugün hem Kırım’da hem de Türkiye başta olmak üzere pek çok ülkede yaşayan Kırım Tatarları, dillerini ve kültürlerini yaşatma mücadelesini sürdürüyor.
Kırım Tatarları Kimdir?
Kırım Tatarları, Kırım Yarımadası’nda yüzyıllar içinde farklı Türk boylarının ve bölgedeki eski halkların kaynaşmasıyla oluşmuş bir Türk halkıdır. Dilleri olan Kırım Tatarcası, Türk dillerinin Kıpçak grubuna yakın olmakla birlikte, güney kıyı ağızları Oğuz Türkçesine, dolayısıyla Türkiye Türkçesine de oldukça yakındır. Halkın büyük çoğunluğu Sünni Müslümandır.
Kırım Hanlığı (1441-1783)
Altın Orda Devleti’nin dağılma sürecinde, Cengiz Han soyundan gelen Hacı Giray 1441 yılında Kırım’da bağımsız bir hanlık kurdu. Giray hanedanının yönettiği devletin başkenti, saray ve bahçeleriyle ünlü Bahçesaray oldu.
Kırım Hanlığı, 1475’ten itibaren Osmanlı Devleti’ne bağlandı ancak geniş bir iç özerkliğe sahip oldu. Hanlık, Osmanlı’nın kuzeydeki en önemli müttefiki olarak Doğu Avrupa siyasetinde uzun süre belirleyici bir güç olarak kaldı. 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile Osmanlı’dan ayrılarak “bağımsız” ilan edilen Kırım, 1783’te Rus İmparatorluğu tarafından ilhak edildi.
Göç Dalgaları
Rus yönetimi altında baskılar, toprak kayıpları ve savaşlar nedeniyle 18. ve 19. yüzyıllarda yüz binlerce Kırım Tatarı Osmanlı topraklarına göç etti. Özellikle 1853-1856 Kırım Savaşı’nın ardından büyük göç dalgaları yaşandı. Bugün Türkiye’de Eskişehir, Konya, Ankara, İstanbul ve Bursa başta olmak üzere pek çok şehirde Kırım Tatarı kökenli aileler yaşar.
18 Mayıs 1944: Sürgün
İkinci Dünya Savaşı sırasında Sovyet yönetimi, Kırım Tatarlarını toptan Alman işgalcilerle iş birliği yapmakla suçladı. 18 Mayıs 1944 sabahı başlayan operasyonla Kırım Tatarları birkaç gün içinde evlerinden çıkarılarak yük vagonlarına bindirildi ve başta Özbekistan olmak üzere Orta Asya ile Ural bölgesine sürüldü. Sürgün edilenlerin sayısı genellikle 190-200 bin civarında verilir.
Yolculuk koşulları ve sürgün yerlerindeki açlık, salgın hastalıklar ve ağır çalışma şartları nedeniyle sürgün edilenlerin önemli bir kısmı ilk yıllarda hayatını kaybetti. Kırım Tatarları bu acı olayı kendi dillerinde “Sürgünlik” olarak anar. 18 Mayıs, her yıl Kırım Tatarları ve Türk dünyası tarafından anma günü olarak hatırlanır. Ukrayna parlamentosu 2015 yılında 1944 sürgününü soykırım olarak tanımıştır.
Vatana Dönüş Mücadelesi
Stalin’in ölümünden sonra bazı sürgün halkların haklarının iadesine rağmen Kırım Tatarlarının yurtlarına dönüşüne uzun yıllar izin verilmedi. Kırım Tatarları onlarca yıl süren barışçıl bir hak mücadelesi yürüttü. Ancak 1980’lerin sonunda toplu dönüş mümkün oldu ve Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından yüz binlerce Kırım Tatarı yarımadaya geri döndü. Dönenler çoğu zaman evlerini başkalarının elinde bulduğu için sıfırdan yeni yerleşimler kurmak zorunda kaldı.
Bugün Kırım Tatarları
Kırım, 2014 yılında Rusya tarafından ilhak edildi. Türkiye dahil uluslararası toplumun büyük bölümü bu ilhakı tanımamaktadır. Kırım Tatarlarının temsil organı olan Millî Meclis’in faaliyetleri Rus makamlarınca yasaklanmış, bu durum uluslararası insan hakları kuruluşlarının raporlarına da yansımıştır. Kırım Tatar diasporası ise Türkiye, Romanya, Özbekistan ve diğer ülkelerde dernekleri, yayınları ve kültürel etkinlikleriyle kimliğini yaşatmaya devam ediyor.
Sıkça Sorulan Sorular
Kırım Tatarları Türk müdür?
Evet. Kırım Tatarları, Türk dillerinden birini konuşan ve Türk dünyasının parçası olan bir halktır.
Kırım Tatar sürgünü ne zaman oldu?
Sürgün 18 Mayıs 1944’te başlamış ve birkaç gün içinde tamamlanmıştır.
Kırım Hanlığı’nın başkenti neresidir?
Kırım Hanlığı’nın başkenti Bahçesaray’dır. Şehirdeki Hansaray bugün müze olarak ziyaret edilebilmektedir.
Türkiye’de kaç Kırım Tatarı yaşıyor?
Kesin bir resmi sayı bulunmamakla birlikte, Türkiye’de Kırım Tatarı kökenli yüz binlerce kişinin yaşadığı tahmin edilmektedir.
Görsel: A.Savin / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
