TÜRK DÜNYASI

Ahıska Türkleri: 14 Kasım 1944 Gecesi Yurtlarından Koparılan Bir Halkın 80 Yıllık Dönüş Hasreti

14 Kasım 1944 sabahı, Gürcistan’ın güneyindeki Ahıska bölgesinin köylerinde askerler kapıları çaldı. Aileler, ne olduğunu anlamadan birkaç saat içinde yük vagonlarına bindirildi ve haftalar sürecek bir yolculukla Orta Asya’ya gönderildi. Bu sürgünü yaşayan Ahıska Türkleri, aradan geçen onca yıla rağmen bugün hâlâ dünyanın pek çok ülkesine dağılmış durumda ve ata yurtlarına dönüş hasretini canlı tutuyor.

Ahıska Neresi?

Ahıska (Gürcüce adıyla Ahaltsihe), bugün Gürcistan’ın güneyinde, Türkiye sınırına yakın bir şehirdir. Ahıska ve çevresi, tarihte Mesketya olarak da bilinen bölgenin merkezidir. Bölge, 16. yüzyılın sonlarından itibaren yaklaşık 250 yıl Osmanlı yönetiminde kaldı ve Çıldır Eyaleti’nin merkezi oldu. 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı’nın ardından imzalanan Edirne Antlaşması ile Rus İmparatorluğu’na bırakıldı.

Ahıska Türklerinin konuştuğu ağız, Kars, Ardahan ve Erzurum ağızlarına çok yakındır; Türkiye’den gelen biri onları rahatlıkla anlayabilir.

14 Kasım 1944 Sürgünü

İkinci Dünya Savaşı sırasında Sovyet yönetimi, Türkiye sınırına yakın bölgede yaşayan Ahıska Türklerini “güvenilmez” ilan ederek toplu sürgün kararı aldı. Oysa bölgeden pek çok erkek o sırada Sovyet ordusunda cephede savaşıyordu. 14-15 Kasım 1944’te başlayan operasyonla yaklaşık 90 bini aşkın kişi, başta Özbekistan, Kazakistan ve Kırgızistan olmak üzere Orta Asya’ya sürüldü.

Kış koşullarında, havasız vagonlarda yapılan yolculuk ve sürgün yerlerinde karşılaşılan açlık ile salgın hastalıklar nedeniyle binlerce kişi hayatını kaybetti. Sürgün edilenler uzun yıllar “özel yerleşim rejimi” altında, izinsiz bulundukları yerden ayrılamadan yaşamak zorunda kaldı.

Fergana Olayları ve İkinci Göç

1989 yılında Özbekistan’ın Fergana Vadisi’nde Ahıska Türklerini hedef alan şiddet olayları yaşandı. Can kayıplarının yaşandığı bu olayların ardından on binlerce Ahıska Türkü bölgeyi terk etmek zorunda kaldı. Böylece bu halk, yarım yüzyıl içinde ikinci kez yurtsuz kaldı ve Rusya, Azerbaycan, Kazakistan, Ukrayna gibi farklı ülkelere dağıldı.

Bugün Ahıska Türkleri Nerede Yaşıyor?

Ahıska Türkleri bugün Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Azerbaycan, Rusya, Ukrayna, Türkiye ve Amerika Birleşik Devletleri başta olmak üzere pek çok ülkede yaşıyor. Türkiye, 1990’lardan itibaren çıkarılan düzenlemelerle Ahıska Türklerinin bir bölümünü iskânlı göçmen olarak kabul etti. Son yıllarda Ukrayna’daki savaştan kaçan Ahıska Türkü aileler de Türkiye’ye yerleştirildi. Bursa, İzmir, Iğdır, Erzincan ve Kocaeli gibi şehirlerde önemli Ahıska Türkü toplulukları bulunur.

Ata Yurduna Dönüş Meselesi

Gürcistan, Avrupa Konseyi’ne üyelik sürecinde sürgün edilen Mesket nüfusunun geri dönüşünü kolaylaştırma taahhüdü verdi ve 2007’de bu konuda bir yasa çıkardı. Ancak başvuru sürecinin karmaşıklığı ve diğer engeller nedeniyle bugüne kadar ata topraklarına dönebilen Ahıska Türklerinin sayısı oldukça sınırlı kaldı. Dünya Ahıska Türkleri Birliği gibi kuruluşlar, dönüş hakkı ve kültürel kimliğin korunması için çalışmalarını sürdürüyor.

Kültür ve Gelenekler

Dağınık yaşamalarına rağmen Ahıska Türkleri, düğün ve bayram gelenekleri, mutfakları ve aile bağlarıyla kültürlerini canlı tutmayı başarmıştır. Hangel, kete ve mantı gibi yemekler; zurna ve davul eşliğinde oynanan halaylar; topluluk içi dayanışma, Ahıska Türklerinin kimliğinin önemli parçalarıdır. Her yıl 14 Kasım’da dünyanın dört bir yanında sürgün kurbanları için anma törenleri düzenlenir.

Sıkça Sorulan Sorular

Ahıska Türkleri kimdir?

Bugün Gürcistan sınırları içindeki Ahıska bölgesinde yaşamış, 1944’te Orta Asya’ya sürgün edilmiş ve Türkiye Türkçesine çok yakın bir ağızla konuşan Türklerdir.