Kıpçaklar (Kumanlar) Kimdir? Bozkırın Efendileri Macaristan’dan Mısır’a Nasıl Uzandı?

Kıpçaklar (Kumanlar) Kimdir? Bozkırın Efendileri Macaristan’dan Mısır’a Nasıl Uzandı?

Orta Çağ’da İrtiş Nehri’nden Tuna’ya kadar uzanan uçsuz bucaksız bozkırlar, Doğu ve Batı kaynaklarında tek bir adla anılıyordu: Deşt-i Kıpçak, yani “Kıpçak Bozkırı”. Bu topraklara adını veren Kıpçaklar, Batı’da Kuman, Rus kaynaklarında ise Polovets adlarıyla tanınan büyük bir Türk boylar birliğiydi.

Kıpçaklar Kimdir?

Kıpçaklar, Orta Asya’dan batıya doğru ilerleyen Türk topluluklarından biridir. 11. yüzyıldan itibaren Karadeniz’in kuzeyindeki bozkırlarda güçlenerek Peçenekler ve Oğuzların (Uzların) yerini aldılar. Merkezi bir devlet kurmaktan çok, güçlü boy beylerinin yönettiği bir konfederasyon biçiminde örgütlendiler. Kuzeyde Rus knezlikleriyle, güneyde Bizans ve Kafkasya devletleriyle hem savaştılar hem de ittifaklar ve evlilikler yoluyla yakın ilişkiler kurdular.

Gürcistan’daki Kıpçaklar

12. yüzyılın başında Gürcü Kralı IV. David, ordusunu güçlendirmek için on binlerce Kıpçak ailesini ülkesine davet etti. Kıpçak süvarileri, Gürcistan’ın bölgede güçlenmesinde önemli rol oynadı. Bu örnek, Kıpçakların bozkırın ötesindeki devletler için ne kadar aranan bir askeri güç olduğunu gösterir.

Moğol İstilası ve Macaristan’a Göç

1220’lerden itibaren Moğol orduları Kıpçak bozkırına ulaştı. 1237-1241 yıllarındaki büyük Moğol seferleri, Kıpçak birliğini dağıttı. Kuman beylerinden Köten Han, kalabalık bir halkla birlikte batıya kaçarak Macar Kralı IV. Bela’ya sığındı. Kumanlar Macaristan’a yerleştirildi; ancak Macar soylularıyla yaşanan gerginlikler sonucu Köten Han öldürüldü.

Buna rağmen Kumanlar Macaristan’da kalmaya devam etti ve zamanla Hristiyanlaşarak Macar toplumuna karıştılar. Ancak izleri silinmedi: Macaristan’daki Kiskunság (Küçük Kumanya) ve Nagykunság (Büyük Kumanya) bölgeleri bugün de bu adı taşıyor. Macaristan’da kendini Kuman kökenli sayan topluluklar, kültürel miraslarını yaşatmak için çeşitli etkinlikler düzenliyor.

Mısır’da Kıpçak Sultanları

Moğol istilası ve ardından gelen karışıklıklar sırasında çok sayıda Kıpçak genci köle olarak satılarak Mısır’a götürüldü. Bu gençler Mısır’da asker olarak yetiştirildi ve zamanla 1250’de Memlük Devleti’ni kurdular. Moğolları Ayn Calut’ta durduran Sultan Baybars da bir Kıpçak Türküydü. Böylece Kıpçaklar, bozkırdan binlerce kilometre uzakta bir sultanlığın kurucu unsuru oldu.

Codex Cumanicus: Kumanca Sözlük

Kıpçak Türkçesinin en önemli belgelerinden biri, 14. yüzyılın başlarına tarihlenen Codex Cumanicus’tur. Bugün Venedik’teki bir kütüphanede korunan bu el yazması, İtalyan tüccarlar ve misyonerler tarafından Kırım ve çevresinde Kumanlarla iletişim kurmak amacıyla hazırlanmıştır. Latin harfleriyle yazılmış eserde Latince-Farsça-Kumanca sözlük bölümleri, dualar, ilahiler ve Kumanca bilmeceler yer alır. Bu bilmeceler, Türk halk edebiyatının bilinen en eski yazılı bilmece örnekleri arasındadır.

Taş Heykeller

Kıpçakların bozkırda bıraktığı en dikkat çekici izlerden biri, atalarına saygı için diktikleri insan biçimli taş heykellerdir. Ellerinde kap tutan, kemer ve silah gibi ayrıntılarla işlenmiş bu heykeller, Ukrayna ve güney Rusya bozkırlarında çok sayıda bulunmuştur. Bugün bu heykellerin bir kısmı Avrupa müzelerinde sergileniyor.

Kıpçakların Mirası

Kıpçaklar siyasi olarak dağılsa da dilleri yaşamaya devam etti. Bugün Türk dillerinin Kıpçak grubu; Kazakça, Kırgızca, Tatarca, Başkurtça, Karaçay-Balkarca, Kumukça ve Kırım Tatarcasının kuzey ağızları gibi pek çok dili kapsar. Altın Orda Devleti’nin halkının büyük bölümünü de Kıpçaklar oluşturuyordu. Yani bugün Türk dünyasında milyonlarca insan, Kıpçakların dil mirasını taşıyor.

Sıkça Sorulan Sorular

Kıpçaklar ile Kumanlar aynı mı?

Evet. Kumanlar, Kıpçakların batı kolu için Batı kaynaklarında kullanılan addır. Rus kaynakları ise onlardan Polovets diye söz eder.

Deşt-i Kıpçak neresidir?

İrtiş Nehri’nden Tuna’ya kadar uzanan, Kıpçakların yaşadığı geniş bozkır bölgesine verilen addır.

Codex Cumanicus nedir?

14. yüzyılın başlarına tarihlenen, Latin harfleriyle yazılmış ve Kuman Türkçesine ait sözlük, dua ve bilmeceler içeren bir el yazmasıdır.

Bugün Kıpçak Türkçesi konuşan halklar hangileri?

Kazaklar, Kırgızlar, Tatarlar, Başkurtlar, Karaçay-Balkarlar ve Kumuklar Kıpçak grubundan Türk dilleri konuşan başlıca halklardır.

Görsel: Ethan Doyle White / Wikimedia Commons (Public domain)

Milliyetçi Haber Editörü

Bir Yorum Yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir